Sacramentum

(I) In het niet-christelijke taalgebruik van de Romeinen was s. een juridische en een militaire terminus technicus.

(1) In het civiele procesrecht werd met s. de som aangeduid die bij de aanvang van een legis actio sacramento door elk van de beide procederende partijen bij wijze van inzet moest worden gedeponeerd; deze bedroeg 50 as als het proces om waarden beneden 1000 as ging, 500 as als de waarde van het omstreden belang boven 1000 as lag. De inzet van de partij wier eis afgewezen werd verviel aan de staatskas, de winnende partij kreeg de gestorte som terug. Vermoedelijk had de naam s. oorspronkelijk geen betrekking op het inzetgeld, maar op de plechtige formulering van de wederzijdse eisen.

Lit. F. Klingmüller (PRE 1A, 1667-1674).

(2) Als militaire term duidde s. de krijgseed aan waardoor de soldaten zich verplichtten tot gehoorzaamheid en, sinds 216 vC, om niet uit lafheid te vluchten. Tot ca. 100 vC werd deze eed van trouw door de gelichte troepen gezworen ten overstaan van de betrokken commandanten en was hij slechts bindend voor de duur van de voorgenomen veldtocht. Na de legerhervormingen van Marius gold de krijgseed voor de gehele diensttijd; in de keizertijd, toen het leger trouw zwoer aan de keizer als de enige imperator, werd hij jaarlijks vernieuwd. [Nuchelmans]

(II) Het gebruik van de term s. in de oudste christelijke literatuur levert problemen op bij de bestudering van de semasiologische evolutie; er ontwikkelde zich een hele scala van betekenissen, zoals 'christelijke riten', 'godsdienst', 'geloof', 'geheime waarheden', 'sacramentele rite', 'sacrament'. In het bijzonder is de verklaring waarom s. de gangbare weergave van het griekse μυστήριον is geworden niet eenvoudig. Het is duidelijk dat s. in christelijke zin geen schepping van Tertullianus is (die wel een persoonlijke voorkeur voor de term heeft), maar dat deze uit een reeds gangbaar taalgebruik geput heeft. Een verklaring voor het feit dat mysterium in de oudste christelijke teksten zeer weinig voorkomt is waarschijnlijk het gegeven dat de latijnstalige christenen aanvankelijk termen met geprononceerde heidense associaties (zoals die uit de mysteriediensten) vermeden. Men heeft verondersteld dat de sacramentele betekenis van μυστήριον (zoals men die in de 2e eeuw soms bij de Apologeten aantreft) uitgangspunt vormde voor de gelijkstelling met s., dat immers als een van zijn betekenissen een sacraal element inhoudt. Vervolgens zouden de bijbelvertalers en Tertullianus s. hebben gebruikt om μυστήριον in zijn verschillende betekenissen weer te geven. De juridische en militaire betekenis zoals die bij Tertullianus in s. naar voren komen, zijn stellig niet het uitgangspunt geweest.

Lit. J. de Ghellinck/E. de Backer/J. Poukens/G. Lebacqz, Pour l'histoire du mot 'sacramentum' 1. Les Anténicéens (Spicilegium Sacrum Lovaniense 3, Louvain/Paris 1924). A. Kolping, S. Tertullianeum (Münster 1948). C. Mohrmann, Études sur le Latin des Chrétiens² (Rome 1961) 233-244. D. Michaelides, S. chez Tertullien (Paris 1970). [Bartelink]