Totale website in één bestand

Arcus Constantini / Boog van Constantijn
Een iconografisch verhaal

In het vroege voorjaar van 1987 ben ik voor het eerst in Rome geweest. Als voorbereiding op deze studiereis had ik een referaat over de boog van Constantijn gemaakt, die bij aankomst in de steigers bleek te staan. In de jaren hierna heb ik allerlei materiaal over de boog verzameld en heb ik diavoorstellingen en powerpoints aan mijn leerlingen gepresenteerd. Deze webpagina's zijn de neerslag van dit alles.

Dit verhaal gaat niet over het leven van Constantijn, niet over de afmetingen en materialen van de boog en ook niet over stilistische verschillen tussen de beeldhouwwerken.
Het verhaal gaat wel over een mogelijke manier om de boodschap van de boog te lezen.

Voor deze lezing baseer ik me op het artikel van C.C. van Essen, dat in 1963 in Hermeneus verscheen.

Het verhaal is opgeknipt in een aantal hoofdstukken. Deze hoofdstukken staan in het menu hierboven: je kunt vooruit- en terugklikken en blijft binnen dit hoofdverhaal.
Zijsprongen krijgen een nieuw venster zodat de grote lijn bewaard blijft.
Het hele verhaal, inclusief de zijsprongen, kun je achter elkaar lezen, als je op Totaal klikt. Dit is dit bestand. Je kunt het opslaan met alle afbeeldingen erbij. Op deze manier weet je zeker dat je geen pagina's mist.

Klassieke legitimatie van de macht

Een (triomf)boog was eigenlijk alleen maar de basis voor een standbeeld van de keizer in een vierspan. De beeldengroep op de rechterafbeelding is aangevuld, omdat bronzen beelden bijna altijd na verloop van tijd omgesmolten werden. Maar ook de kale boog is nog steeds indrukwekkend.

De boodschap van boog met beeld is dat de keizer een goede keizer is. Je zou dit ook reclame of propaganda kunnen noemen. Daarbij wordt er heel vaak teruggegrepen op het glorieuze verleden of op grootse daden.

Vier voorbeelden: keizer Augustus en keizer Hadrianus en rostra en Amsterdam.

          zijsprong          

Klassieke legitimatie van de macht: keizer Augustus

Met diplomatiek handelen en geld heeft keizer Augustus in 20 voor Christus Romeinse veldtekens terug gekregen. Deze veldtekens hadden de Parthen in 53 voor Christus veroverd. Na 33 jaar waren ze nu weer veilig terug in Romeinse handen!
En dit was te danken aan de keizer! Op het borstpantser van het beeld van Augustus van Prima Porta is de overhandiging te zien.

De linkerafbeelding, de postzegel, dateert uit 1937. Mussolini gebruikt hier keizer Augustus om zijn macht te legitimeren: ook hij grijpt terug op het glorieuze verleden, van het Romeinse Rijk in dit geval!

Het borstpantser zit vol symbolen en verwijzingen. Zie de tekening van Ad Hereijgers hieronder voor (het begin van) de uitleg.

          zijsprong          

Klassieke legitimatie van de macht: keizer Hadrianus

Deze afbeelding uit 1661 geeft de stad Rome weer.

Je ziet de godin Roma, personificatie van de stad Rome, met de oorlogsgod Mars in haar hand. Mars is ook de vader van Romulus, de stichter van Rome. Aan haar voeten liggen de riviergod de Tiber en de wolvin met Romulus en Remus. Met name de wolvin met Romulus en Remus zorgt voor de identificatie van Rome.

Links staan drie gebouwen: de zuil van Trajanus, het Pantheon en het mausoleum van Hadrianus (de tegenwooridige Engelenburcht).

Op de afbeelding hieronder zijn zuil, Pantheon en mausoleum duidelijk aangegeven.

Op de laatste afbeelding is een zichtlijn getekend op de plattegrond: Hadrianus heeft zijn mausoleum (links) in lijn gebouwd met het Pantheon (midden) en met de zuil van Trajanus (rechts). Dit is geen toeval; er is over nagedacht! Het Pantheon heeft Hadrianus laten herbouwen (oorspronkelijk is het gebouwd door Agrippa en Augustus) en Trajanus was zijn adoptief-vader. Hij legt dus een duidelijke verbinding met deze belangrijke keizers uit het glorieuze verleden.

          zijsprong          

Klassieke legitimatie van de macht: rostra

In 338 voor Christus behalen de Romeinen een overwinning op zee op de Volsci. De stormrammen, rostra, van de buitgemaakte schepen worden aan het spreekgestoelte op het Forum Romanum gehangen. Het spreekgestoelte neemt hierna de naam rostra over.
Het spreekgestoelte staat ook voor de vrijheid van spreken in de Romeinse republiek.

Op de munt zitten Augustus en Agrippa op het spreekgestoelte en de foto toont een overwinningsgodin met rostra op het monument Victor Emmanuel in Rome. De postzegel uit 1937 van Mussolini laat rostra zien; de tekst eronder is van keizer Augustus.

De Romeinse munt grijpt terug op het vroegere verleden van Rome, het bronzen beeld en de postzegel laten zien dat het moderne Italië voorkomt uit en voortbouwt op het oude Romeinse Rijk.

          zijsprong          

Klassieke legitimatie van de macht: Amsterdam

In 1693 wordt Amsterdam afgebeeld met veel attributen.

Een deel ervan is nodig om Amsterdam te herkennen: het schild met de kruizen en, onderaan, de riviergoden IJ en Amstel.

Het grootste deel geeft de grootsheid van de stad aan:
een bazuin verkondigt de roem,
op het hoofd staat een kroon,
de Mercuriusstaf in de hand is het teken van de handel, en dus de welvaart,
de hoorn des overvloeds, de cornucopiae, rechtsboven geeft ook de rijkdom weer,
de wereldbol met steekpasser en de schepen laten zien dat Amsterdam op alle zeeën thuis is,
de vrijheidsmuts is hoog in de lucht verheven,
de offerende figuur in het midden smeekt de gunst van de god(en) af,
Iustitia/Rechtvaardigheid staat links en
Athena/Minerva als godin van de wijsheid (en oorlog) rechts en
de leeuwen aan haar voeten staan voor kracht en moed.

Hier gaat het niet om het glorieuze verleden van de stad, maar om de grootse daden en eigenschappen van de stad zelf.

Verdeling van de boog: leesrichtingen van het verhaal

Ook keizer Constantijn grijpt terug op het glorieuze verleden en op zijn grootse daden.

Voor het grootse verleden grijpt hij terug op Trajanus, Hadrianus en Marcus Aurelius. Deze keizers zorgden in de 2e eeuw na Christus voor een periode van vrede en rust in het Romeinse Rijk.

Als grootse daden geldt met name de strijd tegen mede/tegenkeizer Maxentius.

Van Essen beschrijft in zijn artikel hoe de boog gelezen kan worden om te begrijpen hoe Constantijn zichzelf als goede keizer presenteert.
Het artikel is goed te begrijpen en (redelijk) toegankelijk geschreven.

Belangrijk hierbij is de verdeling van de boog in
de noordzijde/stad tegenover de zuidzijde/buitenwereld,
de oostzijde tegenover de westzijde en
de bovenkant/het verleden tegenover de onderkant/het heden.

          zijsprong          

Artikel van Van Essen, De boog van Constantijn

Overzicht van de boog

Fries van Constantijn

De boog is rijk versierd met beeldhouwwerk. In dit beeldhouwwerk lezen we de boodschap van Constantijn, de reclame voor de keizer, de propaganda voor zijn bewind en de legitimatie van zijn macht.

De klassieke inscriptie voegt hier weinig aan toe.
De inscriptie op de westkant dateert uit de 18e eeuw.

De boog staat op de Via Sacra, de Heilige Weg. Dit is de route die een veldheer tijdens zijn triomftocht aflegt naar de tempel van Jupiter op de Capitolijnse heuvel in het midden van de stad. Je gaat vanuit het zuiden onder de boog door om in de stad te komen. De noordzijde van de boog staat dan ook voor de veilige stad en de zuidzijde voor de boze buitenwereld.

Op de fries van Constantijn (H, O en R op het overzicht) komt dit duidelijk naar voren. We wandelen met Constantijn mee.


Westzijde: Constantijn vertrekt met zijn soldaten de veilige stad uit. Hij gaat de boze buitenwereld in om te vechten.


Zuidzijde: het boompje geeft het platteland aan. Het eerste gevecht, de belegering van een stad, vindt plaats. De overwinningsgodin zweeft al met een krans boven Constantijns hoofd.


Zuidzijde: de strijd gaat verder. In het tweede gevecht, bij de Milvische brug, verslaat Constantijn zijn tegenstander Maxentius. De riviergod Tiber kijkt toe en de overwinningsgodin staat weer klaar met een krans.


Oostzijde: de oorlog is gewonnen. Constantijn heeft voor vrede en veiligheid gezorgd en kan de stad weer intrekken..


Noordzijde: de keizer is terug in de stad die door de bouwwerken weergegeven wordt. Er heerst weer rust en vrede. Constantijn spreekt zijn onderdanen toe vanaf de rostra.


Noordzijde: Constantijn deelt giften uit aan zijn onderdanen.

          zijsprong          

Inscriptie

IMPeratori CAESari FLavio CONSTANTINO MAXIMO
Pio Felici AUGUSTO Senatus PopulusQue Romanus
QUOD INSTINCTU DIVINITATIS MENTIS
MAGNITUDINE CUM EXERCITU SUO
TAM DE TYRANNO QUAM DE OMNI EIUS
FACTIONE UNO TEMPORE IUSTIS
REMPUBLICAM ULTUS EST ARMIS
ARCUM TRIUMPHIS INSIGNEM DICAVIT

Aan keizer Caesar Flavius Constantijn, de grootste,
de vrome en gelukkige Augustus, hebben de senaat en het volk van Rome
(deze) door zijn overwinningen schitterende boog gewijd,
omdat hij op aansporing van de godheid en door de grootsheid
van zijn geest met zijn eigen leger
in een rechtvaardige strijd gelijktijdig
wraak heeft genomen voor de staat
op een tiran en ook op zijn hele partij.

          zijsprong          

Inscriptie, 18e eeuw

   CLEMENTI XII
PONTifici MAXimo
QOUD ARCUM
IMPeratori CONSTANTINO MAGNO
ERECTUM
OB RELATAM SALUTARI
CRUCIS SIGNO
PRAECLARAM DE MAXENTIO
VICTORIAM
IAM TEMPORUM INIURIA
FATISCENTEM
VETERIBUS REDDITIS
ORNAMENTIS RESTITUERIT
ANNO Domini MDCCXXXIII
PONTicficatu III
Senatus PopulusQue Romanus
OPTIMO PRINCIPI
AC PRISTINAE MAIESTATIS
URBIS ADSERTORI
POSuit

De senaat en het volk van Rome hebben (deze tekst) geplaatst voor paus Clemens XII, hun zeer goede vorst en beschermer van de oude grootsheid van hun stad. Want hij heeft in het jaar des Heren 1733, het 3e jaar van zijn pausdom, de(ze) boog opgeknapt door het teruggeven van de oude versieringen. (De boog) was voor keizer Constantijn de Grote opgericht vanwege diens in het heilzame teken van het kruis behaalde en schitterende overwinning op Maxentius, maar hij is in verval geraakt door de schade van eeuwen.

Marcus Aurelius

Deze boodschap van vrede en oorlog, van stad en buitenwereld, van clementia/zachtmoedigheid en virtus/moed is ook te zien op de reliëfs van Marcus Aurelius (blauw op het overzicht), Hadrianus (geel) en Trajanus (groen).

 

De vier panelen van Marcus Aurelius op de zuidkant van de boog (B-E op het overzicht) laten de keizer zien in situaties die gerelateerd zijn aan de oorlog, de boze buitenwereld.


De keizer presenteert een nieuwe koning aan de vijanden en/of Romeinse soldaten (B). Gevangenen worden voor de keizer gebracht (C).


De keizer spreekt zijn troepen toe vanaf een verhoging (D). Suovetaurilia: de keizer offert aan het begin van de oorlog een varken (sus), schaap (ovis) en stier (taurus) op de goede afloop (E).

 

De panelen aan de noordkant laten de rust en vrede en de clementia/zachtmoedigheid van de keizer zien.


Aankomt in Rome: een overwinningsgodin zweeft boven de keizer (A). De keizer vertrekt uit Rome aan het begin van de oorlog (B).


De keizer deelt geschenken uit aan zijn onderdanen (C). De keizer schenkt een gewonde of vermoeide vijand genade (D).
De scenes op deze panelen kloppen niet helemaal met de indeling in zuid/oorlog en noord/vrede, omdat Constantijn de panelen van een triomfboog van Marcus Aurelius heeft laten halen. Hij moest het dus doen met de scenes die voorhanden waren.
De laatste scene waarin de keizer genade schenkt aan een vijand, speelt zich af in een legerkamp. Dit is te zien aan de soldaten en aan de veldtekens. Toch kan Constantijn dit paneel aan de noordzijde van zijn boog plaatsen omdat de daad, clementia/zachtmoedigheid. belangrijker is dan de plaats.

Bewerkte koppen

Van de (gesloopte) boog van Marcus Aurelius zijn nog drie panelen bewaard gebleven. Deze panelen bevinden zich nu in het Conservatorenpaleis (Capitolijnse musea).


De keizer te paard schenkt zijn vijanden genade. De keizer houdt een triomftocht in een vierspan. De keizer offert.

 

Opvallend in vergelijking met de acht panelen van de boog van Constantijn is de baard van de keizer. Constantijn draagt geen baard, zoals duidelijk is uit de acht koppen van de boog.

 

Constantijn heeft het hoofd van Marcus Aurelius laten omwerken tot zijn eigen hoofd. En dit valt extra op omdat in Marcus Aurelius' tijd een (filosofen)baard de gangbare mode was. In de tijd van Constantijn gingen mannen gladgeschoren door het leven.

De offerscenes, het suovetaurilia van de boog (E, zuid) en het rechtse paneel hierboven, geven dit verschil heel duidelijk aan. Hieronder links zie je Constantijn en rechts Marcus Aurelius.

Een Romein die offerde, hield zijn hoofd bedekt met een plooi van zijn toga. Omdat het hoofd van Marcus Aurelius, met baard, vervangen (of omgewerkt) moest worden door het baardeloze hoofd van Constantijn is de plooi over het hoofd gesneuveld.

          zijsprong          

Ruiterstandbeeld Marcus Aurelius

  Marcus Aurelius is hier in de karakteristieke pose van de zegevierende veldheer weergegeven. Hoog te paard kijkt hij welwillend neer op smekende vijanden op hun knieën.

Het ruiterstandbeeld dat nu op het Capitool staat, komt exact overeen met dit paneel. Het bronzen beeld is gespaard gebleven van de smeltovens omdat lange tijd gedacht is dat het om een ruiterstandbeeld van Constantijn (!) ging. En Constantijn werd beschouwd als de eerste christelijke keizer.

Het beeld dat nu buiten op het plein staat, is een replica. De sokkel draagt ook een inscriptie.
Op de 50 Eurocent-munt van Italië staat het beeld ook.
Het origineel is nu in het Conservatorenpaleis te bewonderen.

  PAULUS III PONTifex MAXimus STATUAM AENEAM
EQUESTREM A Senatu PopuloQue Romano Marco ANTONINO PIO ETIAM
TUM VIVENTI STATUTAM VARIIS DEIN URBIS
CASIBus EVERSAM ET A SYXTO IIII PONTifice MAXimo AD
LATERANam BASILICAM REPOSITAM UT MEMO(-)
RIAE OPTimi PRINCIPIS CONSULERET PATRIAEQue
DECORA ATQue ORNAMENTA RESTITUERET
EX HUMILIIORI LOCO IN AREAM CAPITOLINAM
TRANSTULIT ATQue DICAVIT
ANNo SALutis MDXXXVIII

(Dit) bronzen ruiterstandbeeld is door de senaat en het volk van Rome opgericht voor Marcus Antoninus Pius nog tijdens diens leven. Het is vervolgens door de verschillende lotgevallen van de stad omver geworpen en door paus Sixtus IV weer opgericht bij de Sint Jan van Lateranen. In het jaar van de Redding 1538 heeft Paus Paulus III het vanuit (die) te bescheiden plaats naar het plein van het Capitool overgebracht en gewijd, om de herinnering aan (die) zeer goede keizer levendig te houden en om de sieraden en versierselen van het vaderland in ere te herstellen. Het jaar van de Redding 1538.

Hadrianus

Ook van Hadrianus heeft Constantijn beeldhouwwerk overgenomen. Hij heeft weer koppen veranderd en aangepast: de baarden zijn ook hier verdwenen. Omdat Hadrianus geen oorlogen gevoerd heeft, heeft Constantijn met jachtscenes genoegen moeten nemen.

Als achtergrond voor Hadrianus' medaillons, tondi, is porfier gebruikt. Deze paars/rode steensoort komt uit Egypte en wordt alleen voor de keizers gebruikt.

 

De tondi aan de zuidzijde betreffen de god Silvanus en de godin van jacht Diana. Beide goden leven voornamelijk in de bossen. Daarom zijn ze aan de zuidzijde van de boog afgebeeld.


Offer aan Silvanus (F). Vertrek uit de stad (G).


Berenjacht (M). Offer aan Diana (N).

 

Op de noordzijde figureren Apollo en Hercules.


Everzwijenjacht (F). Offer aan Apollo (G).


Leeuwenjacht (M). Offer aan Hercules (N).

 

Zoals door de panelen van Marcus Aurelius de virtus/moed en clementia/zachtmoedigheid overgaan op Constantijn, zo gaan hier virtus/moed en pietas/eerbied voor de goden van Hadrianus over op Constantijn. Het glorieuze verleden straalt van de grootse daden van zijn voorgangers af op Constantijn.

Trajanus

Van Trajanus heeft Constantijn grote beelden van gevangen barbaren en vier panelen opgenomen. Hier speelt het verschil in noord- en zuidkant van de boog geen rol meer. Wel komt hier het verschil in oost- en westzijde om de hoek kijken.

De stukken van Trajanus hebben allemaal te maken met de grote oorlogen die hij gevoerd heeft tegen de Daciërs. Het zijn onderdelen van een stripverhaal, zoals ook de zuil van Trajanus een stripverhaal vormt van deze oorlogen. Met opzet is de richting van de vier grote panelen elke keer de stad in. Op de twee panelen aan de west- en oostzijde (P op het overzicht) is Trajanus niet aanwezig.

Op de panelen links en rechts in de hoofddoorgang is Trajanus heel duidelijk afgebeeld.


Het paneel aan de westzijde: Trajanus te paard vernietigt zijn vijanden.


Oostzijde: Trajanus wordt geflankeerd door de overwinningsgodin die hem een zegekrans boven het hoofd houdt.

Het succes van Trajanus straalt af op Constantijn, net zoals dat bij Marcus Aurelius en Hadrianus het geval was.

In de hoofddoorgang bevinden zich twee inscripties: LIBERATORI URBIS en FUNDATORI QUIETIS.
Liberatori urbis, voor de bevrijder van de stad, bevindt zich aan de westzijde en Fundatori quietis, voor de grondlegger van vrede, aan de oostzijde.

Constantijn presenteert zich hier heel duidelijk als grote weldoener voor zijn volk.

Oost - West

De oostzijde van de boog is belangrijker dan de westzijde. Dit wordt met een viertal voorbeelden duidelijk.

 

 
Op de oostzijde is de zon afgebeeld. Apollo de zonnegod stijgt met zijn vierspan op uit de Oceaan. De dag begint. De opkomst van de zon gaat richting stad, net zoals Constantijn in de fries eronder weer de stad intrekt na zijn overwinningen op de zuidzijde.
Op de westzijde is de maan afgebeeld. De nacht volgt het vertrek van Constantijn naar de boze buitenwereld. (Logisch gezien is deze afbeelding van de maan niet correct: als de maan verdwijnt in de zee, gaat zij onder en wordt het weer dag! Maar dan is de mooie symboliek weg.)
 

 

Constantijn was een aanhanger van Sol Invictus, de Onoverwinnelijke Zon, brenger van Licht. Dit verklaart waarom de oostzijde van de boog belangrijker is. Ook voor een christen kan deze symboliek gelden: Christus als brenger van het Licht.

 

De tondi van Hadrianus zijn ook oost-west georiënteerd: Apollo staat aan de oostzijde, en niet aan de westzijde. Diana staat ook aan de oostzijde, omdat zij de zus is van Apollo. Als godin van de maan zou je haar aan de westzijde verwachten maar haar band met Apollo is sterker.
Hier is dus een combinatie gemaakt van oost-west en noord-zuid

 

 
Constantijn presenteert zich met de inscripties in de hoofddoorgang dus nadrukkelijker als Fundator quietis, grondlegger van de vrede, dan als Liberator urbis, bevrijder van de stad.

Boven - Onder

Behalve het noord-zuid- en het oost-west-onderscheid is er ook nog de onder-boven-verdeling. Deze verdeling heeft ook te maken met het glorieuze verleden: Constantijn bouwt letterlijk en figuurlijk voort op het verleden. Constantijn, het heden, draagt en ondersteunt de keizers uit het verleden. De waardering die ziij als keizer verdiend hebben, komt zo automatisch ook op hem terecht.
 

De zuilen dateren uit de tijd van Domitianus. Bovenop de zuilen staan de krijgsgevangen Daciërs van Trajanus. De zuilen zelf staan op bases van Constantijn. En op die bases zijn ook gevangengenomen vijanden afgebeeld, vergezeld van Romeinse soldaten en overwinningsgodinnen. Duidelijk is ook hier de link tussen boven en onder.
 

De overwinningsgodinnen (K en L op het overzicht) stijgen langzaam op van onder naar boven en van buiten naar binnen. Zij omlijsten de hoofddoorgang. Deze beweging benadrukt de hoofddoorgang, de route van de triomftocht, maar leidt de blik ook naar boven.
De godinnnen van de buitenste pijlers staan met beide voeten op de grond, de godinnen van de binnenste pijlers hebben hun voet ergens opgezet om omhoog te gaan. En in de zwikken boven de hoofddoorgang zweven de overwinningsgodinnen boven de triomferende veldheer, of wandelaar, die onder de boog doorloopt.

   

          zijsprong          

Oude boog van Hadrianus

Constantijn bouwt letterlijk voort op het verleden.
Hij heeft een boog van Hadrianus gebruikt en verbouwd tot zijn eigen boog.



Samenvattend

De boog van Constantijn versterkt en legitimeert de positie van keizer Constantijn omdat Constantijns grootse daden, zijn virtus/moed en clementia/zachtmoedigheid, breed uitgemeten worden. En ook omdat het glorieuze verleden van de keizers Trajanus, Hadrianus en Marcus Aurelius opgenomen is in de boog. Daardoor straalt hun roem af op Constantijn,

Door de boog op verschillende manier te lezen (noord-zuid, oost-west, boven-onder) ontdek je hoe het verhaal (of zo je wilt: de reclame of de propaganda) opgebouwd is.

Een samenvattend overzicht van de boog met de korte titels voor de reliëfs.

Nog een keer het artikel van Van Essen..

          zijsprong          

Ingevuld overzicht van de boog

1. vertrek uit stad; 2. maan; 3. Trajanus: gevecht; 4. gevangenen, Romeinse soldaten, overwinningsgodinnen; 5. riviergoden; 6. belegering stad; 7. slag bij Milvische brug; 8. Hadrianus: Silvanus; 9. Hadrianus: vertrek; 10. overwinningsgodinnen met jaargetijden; 11. Hadrianus: berenjacht; 12. Hadrianus: Diana; 13. Trajanus: gevangenen; 14. Marcus Aurelius: nieuwe koning; 15. Marcus Aurelius: gevangenen; 16. Marcus Aurelius: toespraak; 17. Marcus Aurelius: offer; 18. terugkeer in stad; 19. zon; 20. Trajanus: gevecht; 21.gevangenen, Romeinse soldaten, overwinningsgodinnen; 22. riviergoden; 23. toespraak; 24. uitdeling; 25. Hadrianus: everzwijnenjacht; 26. Hadrianus: Apollo; 27: overwinningsgodinnen met jaargetijden; 28. Hadrianus: leeuwenjacht; 29. Hadrianus: Hercules; 30. Trajanus: gevangenen; 31. Marcus Aurelius: aankomst; 32. Marcus Aurelius: vertrek; 33. Marcus Aurelius: uitdeling; 34. Marcus Aurelius: genade; A: inscriptie; B. liberatori urbis / Trajanus: gevecht; C. fundatori quietis / Trajanus: gevecht.

Varia

En dan blijven er nog wat dingen zweven die toch ook wel de moeite van het melden waard zijn, maar strikt genomen geen onderdeel zijn van het verhaal dat Constantijn ons vertelt over het vredige Rome tegenover de grote, boze buitenwereld. En deze onderwerpen krijgen hier een plaats.

  • De proporties van de boog: hoe verhouden hoogtes, breedtes, dieptes en diameters zich tot elkaar?

  • De woorden 'liberatori urbis' kunnen refereren aan, onder anderen, Brutus die in 409 voor Christus het Romeinse volk bevrijdde. Na de zelfmoord van Lucretia verjoeg hij de Etruskische) koningen. Rome werd toen een republiek. Ook Constantijn bevrijdt Rome van een agressieve heerser, Maxentius.

  • Een aantal sfeerplaatjes van de boog van Constantijn.

  • In de zijdoorgangen bevinden zich acht borstbeelden. Een aantal is verdwenen, een aantal niet te herkennen. Wel te herkennen zijn Sol Invictus, Onoverwinnelijke Zon, (oostelijke doorgang) en Constantijn (westelijke doorgang). Ook de sluitstenen van de bogen van de doorgangen droegen borstbeelden: Roma Aeterna, Eeuwige Rome, (noordkant hoofdddoorgang en Mercurius (zuidkant westelijke doorgang).

  • Beelden van Marcus Aurelius en Hadrianus flankeren Constantijn bij zijn toespraak tot het volk.

  • De barbaren bovenop hebben 'moderne' koppen.

     
    1748

     
    vóór 15091742

  • Een aanvulling op zichtlijnen.

  • Net als Constantijn heeft Augustus iets met Apollo, Sol (Invictus): Augustus is even voor zonsopgang geboren; Apollo zou ook Augustus' vader zijn (Suetonius, Augustus 94); bij Actium, waar Apollo een tempel had, won Augustus de zeeslag tegen zijn tegenstanders; Apollo en Diana komen prominent voor op het borstpantser van het beeld van Prima Porta.
          zijsprong          

Verhoudingen in de boog

Ter vergelijking de boog van Titus en de boog van Septimius Severus.

 

          zijsprong          

Sfeerplaatjes





Dosio 1560


Caneletto 1742


Caneletto 1742-1745


Caneletto


Codazi


Lemaire 1630


Giacomo Quarenghi


Ducros 1748-1810


Botticelli 1482 (Sixtijnse kapel; bestraffing Korach; Numeri XVI)


Perugino 1481-1482 (Sixtijnse kapel; Petrus ontvangt van Christus de gouden en de zilveren sleutel)


Panini 1755


Panini 1758


Alma Tadema 1878 (de boog bevindt zich achter de boom en de doornuittrekker)


1934


Piranesi 1748


Rossini 1804


Eldar Kadymov 2004

          zijsprong          

Zichtlijnen

Er zijn meer zichtlijnen in Rome dan die van Hadrianus (zuil van Trajanus, Pantheon en eigen mausoleum).

 

Mussolini heeft in de jaren dertig van de vorige eeuw een grote, brede weg aan laten leggen tussen Colosseum en het monument van Victor Emmanuel. Ook heeft hij een hele wijk opgeruimd tussen de Engelenburcht/Tiber en de Sint Pieter.

 

Paus Sixtus V richtte in 1587 en 1589 obelisken op bij de Santa Maria Maggiore en de Sint Jan van Lateranen en op de Piazza del Populo. Zij dienden als oriëntatiepunten voor pelgrims. Ook liet hij voor de pelgrims nieuwe wegen aanleggen tussen de zeven hoofdkerken.

Deze afbeelding van 1588 geeft de nieuwe wegen. In het midden op de vijfsprong de Santa Maria Maggiore. Recht erboven de Santa Croce in Gerusalemme (met het kruis) en rechts daarvan de Sint Jan van Lateranen. Helemaal rechts de Paulus-buiten-de-Muren en helemaal links de San Lorenzo.

(De andere twee van de zeven hoofdkerken, de Sint Pieter en de San Sebastiano, staan niet op dit kaartje.)

Van de Sint Jan loopt er een weg naar het Colosseum en van de Santa Maria Maggiore loopt er een weg naar de zuil van Trajanus met een beeld van Petrus erop (sleutels).
De weg van de Piazza del Populo (linksonder) naar de Santa Maria Maggiore kruist de weg van het Quirinaal (Monte Caballi, Paardenberg) naar de Fons Felix (Mozesfontein).

De andere symbolen zijn de Trinita dei Monti, de zuil van Marcus Aurelius met een beeld van Paulus erop (zwaard), de Petrus-Banden, de Santa Maria dei Monti en de godin Roma.


In de Vaticaanse Musea is een schildering te zien van deze stedenbouwkundige ingreep. Hier is duidelijk de weg van de Piazza del Popula via de zuil van Marcus Aurelius naar het Capitool te zien.
In het distichon erboven wordt de paus de hemel in geprezen.

Dum rectas ad templa vias sanctissima pandit
     ipse sibi Sixtus pandit ad astra viam.

Terwijl Sixtus rechte wegen baant naar de heiligste kerken, baant hij zich zelf een weg naar de sterren.

 

Een ander paus, en wel Pius VI, zorgde rond 1790 voor de obelisken bovenaan de Spaanse Trappen en op de Quirinaal. Midden (!) op het kruispunt van de Quattro Fontane heb je een mooi uitzicht op deze twee obelisken en die voor de Santa Maria Maggiore.

Inhoudsopgave

Home

Introductie: Klassieke legitimatie van de macht
      Augustus
      Hadrianus
      Rostra
      Amsterdam

Verdeling van de boog: leesrichtingen van het verhaal
      Artikel van Van Essen

Fries van Constantijn
      Inscriptie
      Inscriptie, 18e eeuw
      Overzicht van de boog

Marcus Aurelius

Bewerkte koppen
      Ruiterstandbeeld Marcus Aurelius

Hadrianus

Trajanus

Oost - West

Boven - Onder
      Oude boog van Hadrianus

Samenvattend
      Ingevuld overzicht van de boog
      Artikel van Van Essen

Varia
      Verhoudingen in de boog
      Sfeerplaatjes
      Zichtlijnen

Inhoudsopgave

Lijst met bestanden en bronnen

Links

Totale website in één bestand

Mail

          zijsprong          

Lijst met bestanden en bronnen

001.htm: doorgelinkte index.htm
002.htm: menu
003.htm: introductie
004.htm: doorgelinkte index.htm
005.htm: lijst met bestandsnamen; dit bestand dus
006.htm: links
007.htm: intro
008.htm: Augustus
009.htm: Hadrianus
010.htm: rostra
011.htm: Amsterdam
012.htm: verdeling
013.htm: fries
014.htm: artikel Van Essen
015.htm: overzicht boog
016.jpg: boog; eigen foto
017.jpg: boog met vierspan; Luckenbach, Kunst und Geschichte. Altertum, 1932
018.jpg: artikel van Van Essen; Hermeneus 34 (1963)
019.jpg: artikel van Van Essen; Hermeneus 34 (1963)
020.jpg: artikel van Van Essen; Hermeneus 34 (1963)
021.jpg: artikel van Van Essen; Hermeneus 34 (1963)
022.jpg: artikel van Van Essen; Hermeneus 34 (1963)
023.jpg: artikel van Van Essen; Hermeneus 34 (1963)
024.jpg: artikel van Van Essen; Hermeneus 34 (1963)
025.jpg: artikel van Van Essen; Hermeneus 34 (1963)
026.jpg: artikel van Van Essen; Hermeneus 34 (1963)
027.jpg: artikel van Van Essen; Hermeneus 34 (1963)
028.jpg: artikel van Van Essen; Hermeneus 34 (1963)
029.jpg: Augustus van Prima Porta; postzegel 1937
030.jpg: borstpantser Augustus van Prima Porta
031.jpg: borstpantser Augustus van Prima Porta; Ad Hereijgers, Augustus, boodschap en medium. Een 'eerste thema' Klassieke Culturele Vorming, SLO 1998
032.jpg: Roma, zuil van Trajanus, Pantheon, Mausoleum van Hadrianus; Cornelis de Bie 1661
033.jpg: Roma, zuil van Trajanus, Pantheon, Mausoleum van Hadrianus; Cornelis de Bie 1661, eigen foto, postzegel 1933, Panini
034.jpg: Roma, zuil van Trajanus, Pantheon, Mausoleum van Hadrianus, zichtlijn; plattegrond Regione Lazio, Assessorato al turismo 1989
035.jpg: rostra; postzegel 1937
036.jpg: rostra, Victoria/Nike, monument Victor Emmanuel; eigen foto
037.jpg: Amsterdam; Commelin 1693
038.jpg: rostra, munt Augustus en Agrippa, 18 voor Christus
039.jpg: boog; plattegrond Lozzi Roma
040.jpg: overzicht boog; Wikimedia
041.jpg: overzicht boog; ?
042.htm: inscriptie
043.jpg: inscriptie; De Rossi 1863
044.jpg: inscriptie; CIL VI.1139
045.jpg: inscriptie; eigen foto
046.htm: inscriptie modern
047.jpg: inscriptie modern; eigen foto
048.jpg: fries; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
049.jpg: fries; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
050.jpg: fries; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
051.jpg: fries; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
052.jpg: fries; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
053.jpg: fries; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
054.htm: Marcus Aurelius
055.jpg: overzicht boog; Papafava, Guide to the Roman Forum ..., 1995
056.htm: overzicht boog
057.htm: boog Hadrianus
058.jpg: boog Hadrianus; NRC 1994
059.jpg: boog Hadrianus; Volkskrant 1994
060.jpg: boog Hadrianus; Tijdschrift voor Mediterrane Archeologie 6 (1993)
061.jpg: boog Hadrianus; Tijdschrift voor Mediterrane Archeologie 6 (1993)
062.jpg: boog Hadrianus; Tijdschrift voor Mediterrane Archeologie 6 (1993)
063.jpg: Marcus Aurelius; Reinach, Répertoire de Reliefs ..., 1909
064.jpg: Marcus Aurelius; Reinach, Répertoire de Reliefs ..., 1909
065.jpg: Marcus Aurelius; Reinach, Répertoire de Reliefs ..., 1909
066.jpg: Marcus Aurelius; Reinach, Répertoire de Reliefs ..., 1909
067.htm: boog Marcus Aurelius
068.htm: Hadrianus
069.jpg: Marcus Aurelius, Conservatorenpaleis; Reinach, Répertoire de Reliefs ..., 1909
070.jpg: Marcus Aurelius, baard; Reinach, Répertoire de Reliefs ..., 1909
071.jpg: capite velato; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
072.jpg: capite velato; ?
073.htm: Marcus Aurelius, ruiterstandbeeld
074.jpg: Marcus Aurelius, ruiterstandbeeld: Reinach, Répertoire de Reliefs ..., 1909
075.jpg: Marcus Aurelius, ruiterstandbeeld; eigen foto
075.jpg: Marcus Aurelius, ruiterstandbeeld; eigen foto
077.jpg: Marcus Aurelius, ruiterstandbeeld; www.ecb.int
078.jpg: Marcus Aurelius, ruiterstandbeeld; foto Marloes de Bie
079.jpg: Hadrianus; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
080.jpg: Hadrianus; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
081.jpg: Hadrianus; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
082.jpg: Hadrianus; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
083,jpg: Hadrianus; eigen foto
084.jpg: Trajanus
085.jpg; Trajanus; Reinach, Répertoire de Reliefs ..., 1909
086.jpg; Trajanus; Reinach, Répertoire de Reliefs ..., 1909
087.jpg; Trajanus; Reinach, Répertoire de Reliefs ..., 1909
088.jpg; Trajanus; Reinach, Répertoire de Reliefs ..., 1909
089.htm: oost-west 090.jpg: oost-west; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
091.jpg: oost-west; eigen foto
092.jpg: oost-west; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
093.jpg: oost-west; eigen foto
094.jpg: fundatori quietis; eigen foto
095.jpg: liberatori urbis; eigen foto
096.htm: boven-onder
097.jpg: Hadrianus; Bellori, Veteres arcus imperatorum, 1690
098.htm: samenvattend
099.jpg: victoria; eigen foto
100.jpg: boog; ?
101.jpg: victoria; René Seindal
102.jpg: victoria: René Seindal
103.jpg: zuilbases; eigen foto
104.jpg: overzicht boog; Wikimedia
105.jpg: victoria; ?, René Seindal, eigen foto
106.htm: varia
107.htm: proporties
108.jpg: proporties; Conforto, Adriano e Constantino ..., 2001
109.jpg: proporties; Conforto, Adriano e Constantino ..., 2001
110.jpg: proporties; Conforto, Adriano e Constantino ..., 2001
111.jpg: proporties; Conforto, Adriano e Constantino ..., 2001
112.jpg: proporties; Conforto, Adriano e Constantino ..., 2001
113.jpg: proporties; Conforto, Adriano e Constantino ..., 2001
114.jpg: koppen; Egger, Codex Esurialensis ..., 1906
115.jpg: koppen; Conforto, Adriano e Constantino ..., 2001
116,jpg: koppen; Caneletto 1742; ?
117.jpg: koppen; Piranesi 1748; ?
118.htm: index
119.htm: plaatjes
120.jpg: boog; postzegel 1934; ?
121.jpg: boog; Panini 1755; www.wga.hu
122.jpg: boog; Panini 1758; www.wga.hu
123.jpg: boog; Perugino 1481-1482; www.wga.hu
124.jpg: boog; Lemaire 1630; ?
125.jpg: boog; Piranesi 1748; ?
126.jpg: boog; Rossini 1804; Conforto, Adriano e Constantino ..., 2001
127.jpg: boog; Caneletto 1742; ?
128.jpg: boog; ?
129.jpg: boog; ?
130.jpg: boog; ?
131.jpg: boog; Giacomo Quarenghi; ?
132.jpg: boog; Ducros 1748-1810; ?
133.jpg: boog; Alma Tadema 1878; tentoonstellingscatalogus
134.jpg: boog; Dosio 1560; ?
135.jpg: boog; Codazzi; ?
136.jpg: boog; Botticelli 1482
137.jpg: boog; Caneletto 1742-1745; ?
138.jpg: boog; Caneletto; ?
139.jpg: boog; Eldar Kadymov 2004; ?
140.jpg: Hadrianus en Marcus Aurelius; Reinach, Répertoire de Reliefs ..., 1909
141.htm: zichtlijnen
142.jpg: zichtlijnen, Mussolini; plattegrond Regione Lazio, Assessorato al turismo 1989
143.jpg: zichtlijnen, quattro fontane; plattegrond Regione Lazio, Assessorato al turismo 1989
144.jpg: zichtlijnen; Bordini 1588; ?
145.jpg: zichtlijnen; Vaticaanse musea; eigen foto
146.jpg: zichtlijnen; plattegrond Regione Lazio, Assessorato al turismo 1989
147.htm: inhoud van deze webpagina's in 1 bestand

Links

Nuttige links

Informatie over de boog en hoge kwaliteit foto's: http://sights.seindal.dk/sight/299_Arch_of_Constantine.html [vidi 2012-05-14]

Uitgebreide informatie over de boog: http://www.rome101.com/Topics/ArchConstantine/ [vidi 2012-05-14]

Informatie over de boog: http://www.oudweb.nl/romeins-stripverhaal.html [vidi 2012-05-14]

Wikipedia over de boog: http://en.wikipedia.org/wiki/Arch_of_Constantine [vidi 2012-05-14]

Iconografie van de Romeinse kunst: http://home.xmsnet.nl/adhereijgers/IconografieRomeinseKunst/index.htm [vidi 2013-02-12]

Wikipedia over Constantijn de Grote: http://en.wikipedia.org/wiki/Constantine_I [vidi 2012-05-14] en http://nl.wikipedia.org/wiki/Constantijn_de_Grote [vidi 2012-05-14]

Ook op stilus.nl: Varia over Constantijn [vidi 29-05-2012]

En natuurlijk ook nuttige boeken

Hall, James, Hall's Iconografisch Handboek. Onderwerpen, symbolen en motieven in de beeldende kunst, Leiden 1992

Moormann, Eric, en Wilfried Uitterhoeve, Van Achilleus tot Zeus, Nijmegen 1987

Moormann, Eric, en Wilfried Uitterhoeve, Van Alexandros tot Zenobia, Nijmegen 1989

Mail Leo Nellissen


Mochten er onverhoopt rechten overtreden worden op/door/met deze site, stuur dan even een mailtje zodat de plooien recht kunnen worden gestreken. Vragen en opmerkingen zijn welkom.

Leo Nellissen

Deze pagina maakt deel uit van www.STILUS.nl