De ware uitvinder van de telescoop
Pierre Borel


Latijnse tekst | Vertaling
Inhoudsopgave Borel | Register namen


Tekst De vero telescopii inventore

In 1655 verschijnt er in Den Haag een boek waarin Pierre Borel de ware uitvinder van de telescoop presenteert: Sacharias Jansen uit Middelburg.
Het werk is in het Latijn en de titel luidt: De vero telescopii inventore.

De Latijnse tekst wordt aangeboden op de volgende sites:
* Herzog August Bibliothek in Wolfenbüttel.
      Middels dit bestand download je in een keer alle pagina's.
* Istituto e Museo di Storia della Scienza in Florence.
      Search: "borel". Nota bene: pagina 42 is niet aanwezig.
* Google Books.
      Nota bene: afbeelding tussen pagina 38 en 39 is niet aanwezig.


Vertaling

Een vertaling van dit werk door Leo Nellissen is opgenomen in Archief 2007. Mededelingen van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen.

Deze tekst is ook als aparte uitgave (overdruk) verschenen: H.J. Zuidervaart en L. Nellissen, De echte uitvinder van de verrekijker. Middelburg 2008.


Dit is de inhoudsopgave van Borel

Voorwoord      
Hoofdstuk 1.Hadden de Ouden kijkers?
Hoofdstuk 2.Kijkers in het algemeen.
Hoofdstuk 3.Lofrede op kijkers.
Hoofdstuk 4.Materiaal, vervaardiging en slijpen.
Hoofdstuk 5.Verschillende soorten.
Hoofdstuk 6.De telescoop en zijn vervaardiging, zoals de zonnekijker en andere soorten kijkers, zoals de oorlogskijker, de microscoop enzovoort.
Hoofdstuk 7.Het gebruik van de telescoop en andere kijkers en de ontdekkingen ermee.
Hoofdstuk 8.Alle staten claimen de uitvinding van de telescoop.
Hoofdstuk 9.Galilei heeft de telescoop niet uitgevonden maar mensen in Zeeland.
Hoofdstuk 10.De Hollander Metius noch Cornelis Drebbel heeft de telescoop uitgevonden.
Hoofdstuk 11.De uitvinding van de telescoop moet aan een burger van Middelburg worden toegeschreven.
Hoofdstuk 12.De echte naam van de uitvinder.
Hoofdstuk 13.Nieuwe zaken die de uitvinder van de telescoop met behulp van zijn telescoop ontdekt heeft.
Hoofdstuk 14.Buitengewone getuigenverklaringen bevestigen wat wij over de echte uitvinder van de kijkers hebben gezegd; zoals nieuwe ontdekkingen op zowel de Maan als de Grote Beer.
Hoofdstuk 15.Vervolg op de ontdekkingen door het gebruik van de telescoop en nog te ontdekken zaken, waar het gaat over de kunst en wetenschap van het bepalen van de lengtegraden.


Register met namen

Dit register is niet opgenomen in de twee uitgaven van de vertaling.
De paginanummers verwijzen naar de vertaling, niet naar de tekst van Borel.

Abraham, oud-testamentische aartsvader / 91
Adam, eerste mens / 72, 74
Aguilon, Franšois d', 1566 - 1617, Belgische geestelijke en wiskundige / 78
Albert, 1559 - 1621, aartshertog van Oostenrijk, vorst van de Zuidelijke Nederlanden / 82, 84, 86, 88
Albutechnius, Mohammed ibn Jabir ibn Sinan abu Abdallah al-Battani al-Harrani, ? - 929, wis- en sterrenkundige / 93
Allatius, Leo, 1586 - 1669, Griekse geleerde en bibliothecaris / 72
Annius van Viterbo, ca. 1432 - 1502, Italiaanse geestelijke / 72
Argus, reus uit de Griekse mythologie / 83
Aulus Gellius, 2e eeuw, Romeinse schrijver / 72

Bacon, Roger, ca. 1214 - 1294, Engelse geestelijke en natuurkundige wijsgeer / 75, 81
Beaumont, Simon van, secretaris in Middelburg / 86, 87
Berosus, 3e eeuw v.Chr., Babylonische priester / 72
Blaeu, Joan, 1598 - 1673, zoon van Willem Blaeu, cartograaf en uitgever / 100
Blaeu, Willem Janszoon, 1571 - 1638, cartograaf en uitgever / 98
Boreel, Willem, 1591 - 1668, diplomaat / 63, 66, 87, 98
Bourbon, Lodewijk XIII de, 1601 - 1643, koning van Frankrijk / 69, 77, 85
Brahe, Tycho, 1546 - 1601, Deense astronoom / 80, 93
Bressieus, Stephanus, telescoopbouwer, Grenoble (niet nader ge´dentificeerd) / 78

Chalamonius, telescoopbouwer, Aken (niet nader ge´dentificeerd) / 78
Chorez, DaniŰl, telescoopbouwer / 78
Claudianus, 365 - 404, Romeinse dichter / noot 30 (85)
Copernicus, Nicolaus, 1473 - 1543, Poolse wis- en sterrenkundige / 80
Crepius, telescoopbouwer (?), Sedan (niet nader ge´dentificeerd) / 81

Daedalus, legendarische Griekse uitvinder / 84
Democritus, ca. 460 - ca. 400 v.Chr., Griekse wijsgeer / 73, 81
Descartes, RenÚ, 1596 - 1650, Franse wijsgeer en wis- en natuurkundige / 63, 74, 78, 81, 82, 84
Diodati, Elias, Italiaanse geleerde / 63
Dominis, Marco Antonio de, 1566 - 1624, uitgetreden geestelijke / 78
Donatus, Tiberius Claudius Donatus, eind 4e eeuw, Romeinse commentator van Vergilius / noot 9 (73)
Drebbel, Cornelis, 1572 - 1633, uitvinder / 71, 73, 81, 82, 83, 86, 88, 96, 97

Eustatio, telescoopbouwer, Rome (niet nader ge´dentificeerd) / 78

Ferrier, Jean, telescoopbouwer / 78
Fontana, Francesco, 1602 - 1656, Italiaanse advocaat en sterrenkundige / 74, 78
Fuentes, Pedro de Azevedo, graaf van, 1535 ľ 1610, staatsman / 83

Galilei, Galileo, 1564 - 1642, Italiaanse wis- en sterrenkundige / 63, 71, 73, 79, 80, 81, 82, 84, 85, 88.92, 99, 100, 101, noot 13 (74)
Gassendi, Pierre, 1592 - 1655, Franse geestelijke en sterrenkundige / 92
Glauber, Johann Rudolph, 1603 - 1670, Duitse chemicus / 76
Goedaert, Sara, zus van Sacharias Jansen / 86

Hans, Hans Martens, vader van Sacharias Jansen / 87
Heliodorus, 3e/4e eeuw, Griekse romanschrijver / 73
Henoch, oud-testamentische godvrezende / 72
Hermas, 2e eeuw, christelijk auteur / 72
Hevelius, Johannes, 1611 -1687, Poolse sterrenkundige / 63, 74, 77, 78, 84, 92, 93, 94, 95, noot 36 (89)
Homerus, 8e eeuw v.Chr., Grieks dichter / 72, 73
Horst, Jakob, Duitse arts en hoogleraar in Jena / noot 4 (74)
Hortensius, Martinus [Johannes], 1605 - 1639, hoogleraar wiskunde in Amsterdam / 63, 100, 101
Huygens, Christiaan, 1629 - 1695, wis-, natuur- en sterrenkundige / 64

Inghirami, Curzio, 1614 - 1655, Italiaanse edelman / 72
Ingolstetter, Johann, 1563 - 1619, Duitse arts / 72
Iuvenalis, Decimus Iunius Iuvenalis, rond 100, Romeins dichter / 72

Jacobus, 1567 - 1625, koning van Engeland (James I) / 88
Jansen, Sacharias, ca. 1585 - ca. 1630, brillenmaker in Middelburg / 63, 67, 78, 84, 85, 86, 87, 88, 89
Jonge, Abraham de, smid in Middelburg / 86, 87

Kepler, Johannes, 1571 -1630, Duitse sterrenkundige / 78, 79, 92
Kien, Eewoud, stadsbode in Middelburg / 86, 87

Ladislaus IV Vasa, koning van Polen / 95
Lansbergen, Philippus, 1561 - 1632, theoloog, wis- en sterrenkundige in Middelburg / 94
Laprey, Hans zie Lipperhey
Lipperhey, Hans, ? - 1619, brillenmaker in Middelburg / 63, 68, 83, 85, 87, 88
Lippersein, Johannes zie Lipperhey
Lynceus, legendarische Griekse held / 74, 84, 91

Malapert, Charles, 1581 - 1630, Belgische geestelijke en sterrenkundige / 78
Maria, Maeyken Meertens, moeder van Sacharias Jansen / 87
Maurits, 1567 - 1625, prins van Oranje, stadhouder van Holland en Zeeland / 83, 84, 86, 87, 88
Maurolico, Francesco, 1494 - 1575, Italiaanse geestelijke en sterrenkundige / 78
Medici, Cosimo II de, 1590 - 1621, groothertog van Toscane / 80, 85, 100, 101
Menard, Guillaume, telescoopbouwer, Parijs (niet nader ge´dentificeerd) / 78
Metius, Adriaen, 1571 - 1635, hoogleraar wis- en sterrenkunde in Franeker / 88
Metius, Jacob, ? - 1628, broer van Adriaen Metius, lenzenslijper / 71, 73, 81, 82, 83, 86

NicÚron, Jean Franšois, 1613 - 1646, Franse geestelijke en wiskundige / 76

Odysseus, zoon van Laertes, legendarische Griekse held / 72
Ovidius, Publius Ovidius Naso, 43 v.Chr. - 18 na Chr., Romeinse dichter / noot 31 (85)

Palamedes, legendarische Griekse held / 72
Paulus, 1552 - 1623, Italiaanse geestelijk en geleerde / 81, 82
Plautus, Titus Maccius Plautus, 251 - 184 v.Chr., Romeinse komediedichter / 73
Plinius, Caius Plinius Secundus, 24 - 79, Romeins schrijver / 73
Porta, Giovambaptista della, 1535 - 1615, Italiaanse geleerde en schrijver / 73, 78, 79, 81, 82, 83
Ptolemaeus, Claudius Ptolemaeus, ca. 100 - ca. 170, Griekse geograaf, wis- en sterrenkundige / 73, 93, noot 21 (80), noot 40 (91)

Reael, Laurens,1583 - 1637, bestuurder, onder andere gouverneur-generaal van Nederlands-IndiŰ / 97, 100
Renieri, Vicenzo, 1606 - 1647, Italiaanse geestelijke en wis- en sterrenkundige / 80
Rheita, Antonius Maria Schyrlaeus de, 1597 - 1660, Duitse geestelijke en sterrenkundige / 63, 75, 78, 79, 80, 85
Ruland, Martin, 1532 - 1602, Duitse arts / 72

Sachariassen, Johannes, 1611 - ?, zoon van Sacharias Jansen / 78, 85, 86, 88, 89, 90
Salomon, oud-testamentische koning / 72
Scheiner, Christoph, 1575 - 1650, Duitse natuur- en sterrenkundige / 63, 77, 78
Siri, Vittorio, 1608 - 1685, Italiaanse geestelijke en schrijver / 79, 82
Sirtori, Girolamo, Italiaanse sterrenkundige en uitgever / 63, 75, 78, 81, 83, 84, 85
Specx, Jacques, 1585 - ?, gouverneur-generaal van Nederlands-IndiŰ / 98

Tarde, Jean, 1561 - 1636, Franse sterrenkundige / 63, 69, 77, noot 34 (85)
Torricelli, Evangelista, 1608 - 1647, Italiaanse wis- en natuurkundige / 78, 80

Urbanus VIII, 1568-1644, paus / 85, 95

Vatterus, jezu´et / 80
Vergilius, Publius Vergilius Maro, 70 - 19 v.Chr., Romeinse dichter / 73, noot 15 (74), noot 16 (74)
Vladislaus zie Ladislaus

Willemsen, Jacob, portier van de Wisselbank in Middelburg / 86, 87
Witelo, ca. 1220 - ca. 1275, Pools geestelijke en geleerde / 78